RIVM brengt Nederlandse PFAS-innovatieopgave in kaart
RIVM brengt in kaart waar de Nederlandse industrie nog PFAS gebruikt zonder alternatief en welke sectoren mogelijk baat hebben bij gerichte innovatie.
Het RIVM heeft in kaart gebracht waar de Nederlandse industrie nog PFAS gebruikt zonder dat al een geschikt alternatief beschikbaar is. De inventarisatie moet beleidsmakers helpen bepalen in welke sectoren gericht onderzoeksgeld de ontwikkeling van vervangers kan versnellen.
Het op 12 november gepubliceerde RIVM-rapport richt zich vooral op toepassingen waarvoor in het Europese voorstel voor een brede PFAS-beperking een overgangstermijn van 13,5 jaar is voorzien. Zo’n uitzondering betekent niet dat een alternatief onmogelijk is. De termijn is juist bedoeld voor toepassingen waarvoor ontwikkeling, opschaling en certificering veel tijd kunnen kosten.
Van uitzonderingslijst naar Nederlandse innovatieopgave
De onderzoekers koppelden openbare Nederlandse reacties op de Europese PFAS-consultatie aan de voorgestelde uitzonderingen. Daarnaast bekeken zij ledenlijsten van VNO-NCW en openbare informatie over Nederlandse bedrijven. Op basis daarvan vonden ze industriële activiteit in Nederland bij ten minste 28 relevante uitzonderingen. Bij nog eens zeven uitzonderingen is Nederlandse activiteit volgens het rapport mogelijk, maar niet met dezelfde zekerheid vast te stellen.
De toepassingen lopen uiteen. Het rapport noemt onder meer textiel en leer, koelmiddelen en andere gefluoreerde gassen, medische hulpmiddelen, transport, elektronica en halfgeleiders, energie, bouwproducten, drukwerk, afdichtingen en machines. De lijst is geen volledige telling van alle bedrijven die PFAS gebruiken. Vertrouwelijke bijlagen bij de Europese consultatie waren niet beschikbaar voor de analyse, terwijl openbare reacties niet noodzakelijk alle Nederlandse productieactiviteiten laten zien.
Die beperking is belangrijk. De inventarisatie laat zien waar een innovatieprobleem waarschijnlijk zit, maar bewijst niet dat iedere genoemde toepassing subsidie nodig heeft. Ook bepaalt het rapport geen subsidiebedrag en ontwerpt het geen regeling.
Subsidie alleen bij aantoonbare maatschappelijke winst
Volgens het RIVM kan gerichte publieke financiering nuttig zijn wanneer bedrijven door hoge onderzoekskosten of onzeker rendement niet snel genoeg een alternatief ontwikkelen. Een snellere vervanging kan toekomstige emissies beperken en voorkomen dat tijdelijke uitzonderingen worden verlengd, omdat een bruikbare vervanger ontbreekt.
Tegelijkertijd waarschuwt het instituut voor een automatische subsidieroute. Per sector moeten de maatschappelijke baten worden afgewogen tegen de kosten. Daarbij gaat het niet alleen om de prijs voor bedrijven, maar ook om gezondheids- en milieuschade die kan worden voorkomen.
Het rapport plaatst de vraag daarmee nadrukkelijk in het Nederlandse innovatiebeleid. De uitdaging is niet uitsluitend chemisch: alternatieven moeten ook technisch functioneren, op schaal kunnen worden geproduceerd en waar nodig aan strenge eisen worden gecertificeerd. Dat raakt dezelfde brede route van onderzoek naar toepasbaar product die ook zichtbaar is bij Nederlandse deeptechbedrijven, zoals bij de TNO-spin-off rond een fotonische biosensor.
Geen vervanging door een nieuw probleem
Een centrale voorwaarde is dat een alternatief vanaf het ontwerp veilig en duurzaam wordt gemaakt. Het RIVM verwijst hiervoor naar het Europese principe Safe and Sustainable by Design. Daarmee moet worden voorkomen dat een PFAS-toepassing wordt vervangen door een stof of techniek die later vergelijkbare of grotere risico’s blijkt te hebben.
Dat maakt de uitkomst minder eenvoudig dan een lijst met stoffen die snel kunnen worden gewisseld. Voor sommige toepassingen kan een andere chemische verbinding voldoende zijn. Elders is een andere productarchitectuur of een proces zonder PFAS nodig. De relevante vraag is dus niet alleen welke stof PFAS kan vervangen, maar ook of de hele toepassing anders kan worden ontworpen.
Wat er nu nog ontbreekt
Het rapport levert een startpunt voor prioritering, geen besluit. Er is vervolgwerk nodig om per toepassing vast te stellen welke bedrijven betrokken zijn, hoe ver alternatieven zijn ontwikkeld, welke technische eisen gelden en waar publieke steun werkelijk doorslaggevend kan zijn.
De Europese PFAS-beperking is bovendien nog een voorstel. De uiteindelijke tekst, uitzonderingen en overgangstermijnen kunnen veranderen. Het RIVM-onderzoek beschrijft daarom de Nederlandse innovatieopgave op basis van de uitzonderingenlijst, zoals die in juni 2025 voorlag. Beleidsmakers zullen de inventarisatie moeten actualiseren wanneer het Europese besluit verder wordt uitgewerkt.
Bronnen: RIVM-rapport 2026-0100 en de publicatiepagina van het RIVM.


