Ga naar de inhoud
Wetensa Technologie en wetenschap, onderbouwd maandag 16 november 2026
WetensaWetensa
Technologie & Wetenschap
Technologie & WetenschapBekijk rubriek

Delftse software maakt nieuwe celatlas van de basale ganglia doorzoekbaar

TU Delft en LUMC maakten software om een nieuwe internationale celatlas van de basale ganglia te verkennen. De atlas is een onderzoeksbron, geen behandeling.

Gepubliceerd op 15 november 2026 4 min read
Delen f X ✉ in
Conceptuele kaart van hersencellen en datalagen rond de basale ganglia
Conceptuele illustratie van een digitale celatlas van de basale ganglia.

Onderzoekers van de TU Delft en het Leids Universitair Medisch Centrum hebben software ontwikkeld waarmee wetenschappers een nieuwe internationale celatlas van de basale ganglia kunnen verkennen. De eerste resultaten van het Brain Initiative Cell Atlas Network verschenen op 12 november in een pakket van 26 studies bij Cell Press. De Nederlandse instellingen maakten hun bijdrage op 13 november bekend.

De atlas brengt celtypen in een diepgelegen deel van de hersenen systematisch in kaart. Dat levert een onderzoeksreferentie op voor vragen over onder meer beweging, besluitvorming en gedrag. Het is geen complete atlas van het menselijk brein en ook geen nieuwe behandeling of diagnostische test.

Een kaart van 25,5 miljoen cellen

Volgens het Allen Institute analyseerde het internationale samenwerkingsverband 25,5 miljoen cellen uit menselijke en niet-menselijke primatenhersenen. De publicatiereeks combineert onder meer gegevens over genexpressie, ruimtelijke ligging en epigenetische kenmerken. Vergelijkingen met andere soorten helpen onderzoekers bepalen welke celtypen en patronen tussen soorten overeenkomen.

De basale ganglia bestaan uit onderling verbonden hersengebieden die betrokken zijn bij beweging, gewoontevorming, besluitvorming en emotie. Ze spelen ook een rol in onderzoek naar aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson, de ziekte van Huntington, schizofrenie en verslaving. De atlas laat zien waar bepaalde moleculaire kenmerken voorkomen, maar bewijst niet dat zo’n kenmerk een ziekte veroorzaakt.

Het BRAIN Initiative Cell Atlas Network, kortweg BICAN, begon in 2022 met het bouwen van referentieatlassen voor celtypen in het menselijke brein en in diermodellen. De nieuwe publicatiereeks over de basale ganglia is een eerste groot resultaat van dat programma. De onderliggende gegevens zijn bedoeld om door andere onderzoekers te worden hergebruikt.

De Nederlandse bijdrage zit in de software

De bijdrage van de TU Delft en het LUMC ligt vooral bij verwerking en visualisatie van de grote hoeveelheid gegevens. De onderzoekers ontwikkelden via Medical Delta de Cytosplore Viewer. Met die software kunnen gebruikers door hersengebieden en celtypen navigeren, groepen cellen vergelijken en patronen in de datasets onderzoeken.

De Nederlandse teams verzamelden voor deze bijdrage niet zelf alle hersencellen. Hun software maakt de gegevens uit het internationale consortium beter toegankelijk en helpt onderzoekers selecteren welke celtypen een nadere analyse verdienen. Dat onderscheid is belangrijk: een visualisatietool ondersteunt onderzoek, maar trekt niet zelfstandig biologische of medische conclusies.

Ook de schaal van het project vraagt om voorzichtigheid. Het consortium bestaat uit honderden wetenschappers van meer dan vijftig instellingen in negen landen. De 26 publicaties vormen samen een referentiekader, maar iedere afzonderlijke analyse heeft eigen methoden en beperkingen. Een vondst in één celtype is daarom nog geen verklaring voor een aandoening en zeker geen bewijs dat een therapie bij patiënten werkt.

Waarom dit voor Nederland relevant is

De samenwerking laat zien hoe Nederlandse expertise in medische beeldverwerking en datavisualisatie kan bijdragen aan een internationale onderzoeksinfrastructuur. Voor neurowetenschappers is niet alleen de hoeveelheid data van belang, maar ook de mogelijkheid om gegevens uit verschillende laboratoria en meetmethoden op een vergelijkbare manier te bekijken.

Dat kan nieuwe onderzoeksvragen opleveren. Onderzoekers kunnen bijvoorbeeld nagaan welke genen in specifieke celtypen actief zijn, waar die cellen zich bevinden en hoe patronen tussen soorten verschillen. Zulke analyses kunnen op termijn aanknopingspunten geven voor onderzoek naar hersenaandoeningen. De huidige atlas ondersteunt dat vervolgonderzoek, maar levert op zichzelf geen klinische toepassing op.

De atlas is nog niet af

De gepubliceerde atlas bestrijkt de basale ganglia en niet het volledige brein. BICAN wil de komende jaren meer hersengebieden toevoegen en toewerken naar een bredere kaart van menselijke hersencellen. Nieuwe gegevens en analyses kunnen het huidige referentiekader dus nog aanvullen of verfijnen.

Voor gebruikers is open toegang tot de data en visualisatietools een belangrijk onderdeel van het project. De waarde zal uiteindelijk afhangen van de kwaliteit van de datasets, de reproduceerbaarheid van analyses en de vraag of andere onderzoeksgroepen er controleerbare nieuwe inzichten mee kunnen ontwikkelen.

Lees ook: waarom financiering voor Nederlands ALS-onderzoek nog geen onderzoeksresultaat is.

Beeld: conceptuele illustratie, gegenereerd met OpenAI voor Wetensa; geen echte hersenscan.

Bronnen

DE BRIEFING VAN WETENSA

Technologie en wetenschap, zonder ruis.

Een rustige selectie van belangrijke Nederlandse ontwikkelingen, met links naar de oorspronkelijke evidence. De inschrijving opent na de redactionele start.

Lees over de nieuwsbrief

We verzamelen nog geen e-mailadressen. Privacy

Wetensa

Rubrieken

Wetensa

App installeren

Voeg Wetensa toe aan je beginscherm voor een rustige leeservaring op volledig scherm.

Het nieuws blijft online en actueel. Dit schakelt offline lezen of pushmeldingen niet in.